Cmentarze choleryczne - chwila zadumy

zdjęcie: cmentarz choleryczny - kapliczka wśród drzew

Do licznych nieszczęść jakie nawiedzały dawną ludność Przeworska i okolicznych parafialnych wsi należały epidemie.

Cholera trzykrotnie występowała tu o nasileniu epidemii:
* w 1831 roku
* w 1833 roku
* w 1855 roku

W roku 1831 miała miejsce epidemia cholery zbierająca największe żniwa wśród tutejszej ludności.

Masowa śmierć dziesiątkowała mieszkańców. Broniąc się przed jej rozszerzaniem chowano zmarłych na osobnych cmentarzach położonych poza miastem. Pogrzeby obwały się niemal codziennie, grzebano zmarłych po kilku na raz a gdy tylko przysypano mogiły trzeba było kopać nowe, gdyż ofiar przybywało co chwila.
Z owego kresu mamy trzy tego rodzaju cmentarzyska:
1.       Na Błoniach Rzeźniczych
2.       Na polach Aleksandrowa
3.       Na Chałupkach Przeworskich
Wszystkie cmentarze zostały oznaczone.

Na Błoniu Rzeźniczym, gdzie przypuszczalnie pogrzebano najwięcej zmarłych z terenu miasta, postawiono obelisk. Na szczycie kamienia narzutowego, naturalnej wielkości umieszczono krzyż żelazny z Chrystusem i w kamieniu wyryto napis: Tu spoczywają S.P. Obywatele i Obywatelki Przeworscy zmarli w 1831 r na cholerę”

Na pozostałych miejscach posadzono drzewa i ustawiono małe kapliczki drewniane
„7 wieków Przeworska”  str. 479

zdjęcie: Przeworsk - Błonie Rzeżnicze, lata 40-te XX wieku

Pomnik pochowanych tu mieszkańców parafii Przeworsk w epidemii cholery w 1831 r.
Z albumu "Dawny Przeworsk na pocztówkach" Małorzaty Wołoszyn
- Wydawnictwo Libra 2011, str. 38 

Tu też z całą pewnością został pochowany nasz najstarszy w wywodzie drzewa rodziny Krawczak, mój praprapradziadek - Kacper Krawczak.
Zmarł on w Mokrej Stonie 09 lipca 1831 roku mając 54 lata, podczas pierwszej epidemii cholery .

zdjęcie: Akta metrykalne parafii Przeworsk - Liber mortorum t.2

Akt zgonu 09 lipca 1831 r. - akt zgonu Krawczak Gaspera, lat 54 ( ostatni wpis )

Przyczyną zgonu zapewne była panująca tu wówczas epidemia cholery.

 

 Po raz drugi w Rodzinie Krawczak cholera zbierała swjoje żniwa w 1855 roku.                               Na cholerę zmarła wówczas druga żona Michała Krawczak - Marianna z d. Sławińska

zdjęcie: Akta metrykalne parafii Przeworsk, Mokra Strona  - Liber mortorum t.3

Akt zgonu  09 Sierpnia 1855 r. - Marianna Krawczak z domu Sławińska lat 24,

II-ga żona Michała, po dwóch latach małażeństwa.

Jako przyczynę zgonu podano chorobę zakaźną cholerę ( cholerea ) - poz. 45

Dzień wcześniej, pod pozycją nr 44, 08 sierpnia 1855 r.  w Mokrej Stronie umiera również na cholerę, 24 letni Stanisław Krawczak, określany jako " uti fertur enolabr " - co tłumaczę ... " jak się mówi ... przychodzień "
Czy to jest wędrowny jałmużnik ? Czy to jest najmłodszy syn Kacpra ? ? ?
( * patrz wczesniejszy post " Cmentarze - ogrody wspomnień " ) 

Pod pozycją nr 49 dnia 19 sierpnia 1855 r. zapisany jest jeszcze zgon jedynej córki Michała - półrocznej Zofii Krawczak.
Lecz jako przyczyne zgonu nie podano cholerę, a zgon z przyczyn naturalnych ( naturali )


                                  ------------------------   * * *    -----------------------------


Niedawno dopytywałam się Ciocię Marysię o te cmentarze choleryczne w Przeworsku.
W pamięci Jej pozastał cmentarz na Aleksandrowie, położony jeszcze dalej przy drodze ciągnącej się przy polu moich Dziadków. Zapamietała go z przestrogi swojej mamy " aby nie biegały tam dalej za nasze pole na Aleksandrów, bo wśród drzew jest tam cmentarz choleryczny ". ! ! !
Przestroga ta zapewne wynikała z przeświadczenia, iż w dalszym ciągu tereny są potencjalnie niebezpieczne i można sie tam ta choroba zarazić.  

zdjęcie: zbiorowej mogiły poza miastem pochowanych tu zmarłych na cholerę

                                    ------------------------   * * *   -----------------------------

Cholera jest to ostra zakaźna i zaraźliwa choroba jelit, wywołana przez bakterie - przecinkowce cholery (Vibrio cholerae).

Człowiek może się zarazić drogą pokarmową. Zwykle zakażenie się dokonuje poprzez wypicie wody zanieczyszczonej odchodami ludzkimi. Ludzie ulegają zakażeniu drogą pokarmową, najczęściej pijąc zanieczyszczoną wodę, lub spożywając zakażoną żywność zwłaszcza owoce i jarzyny. Rzadziej dochodzi do zakażenia przez styczność z chorą osobą i jej otoczeniem, kiedy przecinkowce przenoszone są przez zanieczyszczone ręce.

W 1817 roku epidemia cholery wybuchła w Kalkucie. Stamtąd kupcy i żeglarze przenieśli ją do niemal każdego zakątka na ziemi. W 1830 roku zaraza dotarła do Rosji, gdzie zabiła   co dwudziestego Rosjanina. Rok później cholera zaatakowała Wielką Brytanię, zabijając 78 tys. osób. Wkrótce dotarła także do naszego kraju zarażając co trzydziestego Polaka. Epidemie szerzyły się w Polsce od 1831 r. do 1923 r. - później występowały jedynie pojedyncze zawleczone zachorowania.

Główny objaw cholery, mianowicie biegunka spowodowana jest wytwarzanymi przez bakterie toksynami. Okres wylęgania cholery, tzn. okres od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, jest bardzo krótki - od mniej niż 1 doby do 3-5 dni. Częstemu oddawaniu stolca nie towarzyszy bolesne parcie, częste w innych biegunkach zakaźnych. W przypadkach objawowych zdarzają się też chlustające wymioty, bez poprzedzających nudności. Szybkie odwodnienie prowadzi do wysuszenia skóry, zapadnięcia oczu, zaostrzenia rysów twarzy. Typowe skargi ze strony pacjenta   obejmują bolesne kurcze mięśni, szczególnie podudzi, co jest spowodowane utratą elektrolitów. Pojawia się szczekający, piskliwy lub zachrypnięty głos. Gwałtowne objawy odwodnienia są bardzo niebezpieczne u niemowląt i małych dzieci. Temperatura ciała obniża się, ciśnienie krwi spada, tętno staje się szybkie. Stolec szybko przyjmuje konsystencję wody z niewielką domieszką śluzu (przypomina wodę po płukaniu ryżu) i wydalany jest nawet w ilości kilkunastu litrów na dobę. Istnieje też tzw. "postać sucha" w której dochodzi do toksycznego porażenia jelit, zatrzymania stolca (nie ma więc biegunki), masowego gromadzenia się wody w świetle jelit i szybkiego zgonu chorego w niedługim czasie od zachorowania W wyniku utraty elektrolitów dołączają się bóle mięśni. Nieleczona cholera prowadzi do spadku ciśnienia krwi, osłabienia, zaburzeń orientacji, śpiączki i zgonu. U podłoża biegunki leży wzmożenie ruchów robaczkowych jelit (perystaltyka), upośledzenie wchłaniania wody i przenikanie płynnych składników krwi do jelit.

Leczenie wymaga intensywnego nawadniania oraz uzupełniania elektrolitów. Sód jest najważniejszym kationem płynu pozakomórkowego którego nadmierna utrata sodu występuje przy biegunkach   i wymiotach. Obecnie leczenie uzupełnia się antybiotykami.